Friday, April 01, 2005

Khái quát về Vạn diệp tập (Manyoshu)

Khái quát về Vạn diệp tập (Manyoshu)
Mai Liên

Tỏa bóng ôm trùm văn học thời Nara là đại thụ của thơ ca Nhật Bản - Vạn diệp tập (Tập thơ của mười nghìn chiếc lá). Vạn diệp tập là cách nói hình ảnh để ca ngợi cái hay của hợp tuyển thi ca vĩ đại này, “hay đến độ người ta so sánh với lá. Một câu thơ hay cũng như một chiếc lá: thơ tự nhiên tuôn ra dưới ngòi bút thi nhân một cách dễ dàng, cũng như lá tự nhiên đâm ra trên cành không chút nào gò bó”.

Manyoshu bao hàm trong nó thi phẩm của hàng nghìn nhà thơ - nổi tiếng và vô danh, cao quývà bình dân, uyên bác và ít học. Trong đó đa số là khuyết danh, chỉ có gần 400 người được ghi lại tên tuổi.

Có thể nói, Manyoshu là hợp lưu của rất nhiều nhánh sông. Soạn giả chính của thi tuyển đồ sộ này - ông Yakamochi - đã lấy thơ ca dân gian, thơ ca của nhiều cá nhân, kết hợp với các tuyển tập của mình và của gia đình ông tạo nên 20 tập cho Manyoshu. Trong đó riêng Yakamochi đã có 415 bài.

Năm tác giả vĩ đại nhất của Vạn diệp tập (Vạn diệp ngũ đại gia) là Yakamochi 1, Tabito 2 (cha của Yakamochi), Hitomaro 3, Akahito 4 và Okura 5.

Cũng phải kể đến các tác giả nữ chiếm số lượng đáng kể trong tập thơ: 74 nữ sĩ. Trong đó có cả các nàng công chúa, các tiểu thư lá ngọc cành vàng như Sakanoue no Iratsume, Sakanoue no Okiiratsume...

Manyoshu hàm chứa trong nó 4596 bài thơ được sáng tác trong hơn bốn thế kỷ, từ khoảng thế kỷ thứ 3 đến cuối thế kỷ thứ 8.

Thi hứng của các nhà thơ trong Vạn diệp tập chủ yếu xoay quanh ba đề tài: tình yêu, thiên nhiên và xã hội.

Đề tài tình yêu:

Do chịu sự ảnh hưởng sâu sắc của Khổng giáo, thơ ca bác học Trung Quốc không hứng thú lắm với đề tài tình yêu. Trái lại, cảm xúc yêu đương đôi lứa với nhiều cung bậc khác nhau chiếm vị trí chủ đạo trong bản nhạc Manyoshu. Tình yêu ở đây mang vẻ trữ tình đặc biệt bởi nó hòa quyện với thiên nhiên. Thiên nhiên thường được các nhà thơ mượn để bày tỏ xúc cảm lòng mình. Mỗi cung bậc tình yêu lại tìm được một hình ảnh tương ứng trong thiên nhiên. Cảm xúc và thiên nhiên luôn luôn hòa nhập với nhau. Đó là một đặc điểm nổi bật của các bài tình ca (luyến ca) trong Manyoshu.

Đề tài thiên nhiên:

Người Ấn Độ yêu thiên nhiên bởi họ quan niệm rằng vạn vật đều là những Atman, những mảnh nhỏ của Đại Toàn duy nhất Brahman. Người Nhật cũng yêu thiên nhiên vô cùng, nhưng bởi họ nhìn thấy Kami (thần) trong mọi hiện tượng thiên nhiên.

Tình yêu ấy thể hiện một cách tinh tế qua sự ngưỡng vọng, tôn thờ, nâng niu, trìu mến từ cọng cỏ dại đơn sơ đến ngọn núi Fuji hùng vĩ.

Qua thiên nhiên, các nhà thơ thể hiện những bâng khuâng, xao xuyến về lẽ vô thường của cuộc đời, về sự phù du của cái đẹp.

Đề tài xã hội:

Đây là mảng đề tài ít được chú ý trong Manyoshu nhưng nó có vai trò góp phần tạo nên sự đa dạng về đề tài, giọng điệu cho tập thơ, giúp người đọc hiểu thêm về bức tranh xã hội đương thời với những cuộc sống bần hàn, lầm than, và cả sự vinh quang của đất nước...

Các bài thơ trong Manyoshu chủ yếu được sáng tác theo thể waka. Cái tên waka - (hòa ca, tức thơ của người Nhật) - đã nói lên vị trí của nó trong thơ ca Nhật Bản. Thực ra waka là tên gọi chung của các thể như choka (trường ca), tanka (đoản ca), sedoka (tuyền đầu ca). Đến cuối thế kỷ 8, tanka chiếm ưu thế đến độ nói tanka có nghĩa là nói waka.

Một bài tanka có 31 âm chia làm 5 dòng, phân bố như sau: 5 - 7 - 5 - 7 - 7.

Đặc điểm nổi bật mà một bài tanka phải đạt tới là "dư tình" (yojo) - tức những dư ba của xúc cảm bâng khuâng, xao xuyến, dịu dàng, không phải những cảm xúc dữ dội, mãnh liệt. Chính vì vậy mà thơ tanka cũng rất “giàu nữ tính”. Vẻ đẹp của một bài tanka gợi H.H. Honda nhớ đến những cánh “hoa anh đào ẩn hiện trong sương mờ mùa xuân”.

Mỗi bài thơ làm theo thể sedoka nhiều hơn một bài tanka 7 âm tiết, và trình bày thành 6 dòng: 5 - 7 - 7 - 5 - 7 - 7.

Choka, ngược lại, không hạn định số câu. Vì thế nó chấp nhận những đề tài xã hội khô khan hơn như những gian lao của chiến binh, một hầm lò mới phát hiện...

Khác với thơ trung đại Việt Nam, nghệ thuật miêu tả thiên nhiên trong Manyoshu không hề ước lệ. Dưới ngòi bút thi nhân, thiên nhiên xứ Phù Tang qua bốn mùa xuân, hạ, thu, đông hiện lên như một bức tranh cẩm tú, diễm tình. Bởi các thi gia thường mượn thiên nhiên để bày tỏ cảm xúc nên các so sánh, ẩn dụ xuất hiện rất phong phú. Những câu hỏi băn khoăn, những lửng lơ ba chấm có khả năng tạo nên dư tình cho bài thơ.

Cây đại thụ với mười ngàn chiếc lá đã đổ bóng mênh mông xuống văn học Nhật Bản thời đại Nara.

Xin giới thiệu một số bài thơ trong Manyoshu: Từ bài 1 đến bài 10, Mai Liên dịch từ bản tiếng Anh Manyoshu trong Anthology of Japanese literature: from the earliest era to the mid - nineteenth century của Donald Keene, Charles E. Tuttle Company; Tokyo, 1982.

1

Tình yêu là một nỗi khổ đau
Bất cứ lúc nào ta cũng giấu.
Tại sao không đặt nó trần trụi
Như mặt trăng ló lên
Từ sau rìa ngọn núi?

Khuyết danh

2

Thơ tặng tuổi già
Khi đông qua, xuân tới,
Một năm mới, tháng mới.
Còn con người thêm tuổi.

Tất cả tốt khi mới
Nhưng có lẽ con người
Tốt khi đã đứng tuổi.

Khuyết danh

3

Thơ tặng hoa
Em đã không yêu anh
Không hề chi điều đó
Nhưng lẽ nào không nhớ
Tới ngắm hoa cam nở
Trên cửa sổ nhà anh?

Khuyết danh

4

Thơ tặng tuyết
Gặp em như trong mơ
Thế rồi tôi cứ ngỡ
Tâm hồn và thân thể
Tan như tuyết đang rơi
Làm tối cả khoảng trời.

Khuyết danh

5

Đêm nay, tôi đang tới
Gặp em trong giấc mơ
Sẽ không ai tỏ, mờ
Sẽ không ai tra hỏi
Rằng tại sao bỏ lại
Cửa nhà em mở toang.

Khuyết danh

6

Nếu tình yêu chết
Tôi sẽ chết
Và chết lại
Hơn một nghìn lần.

Phu nhân Kasa

7

Tôi sẽ nhớ về em, tình yêu ơi
Vào mỗi buổi chiều sương mờ ngập lối
Bầy vịt trời cất tiếng gọi
Âm thanh lạnh lẽo vang khắp bầu trời.

Thơ của Lính gác biên thùy (Frontier Guard trong bản tiếng Anh)

Thơ đối thoại:

8

Từ khi em đóng cổng
Và khóa chặt cửa lại
Anh từ nơi nào tới
Hiện trong giấc mơ em?
Dù em đã đóng cổng
Và khóa chặt cửa vào
Tôi tới với em trong giấc mơ
Qua lỗ hổng mà tên trộm đã đào.

Khuyết danh

9

Tôi biết vị Chúa Tể thân yêu đang tới
Khu vườn tôi, nên bây giờ trên những hàng cỏ dại
Tôi đã rắc lên những hạt ngọc trai

Em dùng làm gì ngôi nhà rắc những hạt ngọc trai ?
Ngôi nhà tranh ẩn mình trong cỏ dại
Là đủ rồi, nếu em bên anh.

Khuyết danh

10

Nếu sấm vang từng hồi
Và bầu trời mây phủ, mưa rơi
Khi đó anh hãy bên tôi.

Thậm chí khi sấm không đổ hồi
Và mưa cũng không rơi, nhưng nếu em mời tôi
Sẽ bên em không rời.

Từ hợp tuyển Hitomaro

Mai Liên giới thiệu và dịch

© eVăn 2005

---------------------------

Chú thích của eVăn:

1 Tên đầy đủ Ōtomo no Yakamochi (718-785)
2 Tên đầy đủ Ōtomo no Tabito (683-731)
3 Tên đầy đủ Kakinomoto no Hitomaro (662-710).
4 Tên đầy đủ Yamabe no Akahito ( ? - 736).
5 Tên đầy đủ Yamanoue no Okura (660? - 733).